Chuẩn mực kế toán quốc tế IAS là gì? Hướng dẫn và danh sách

Chuẩn mực kế toán quốc tế IAS (International Accounting Standards) là các chuẩn mực hướng dẫn cách ghi nhận, đo lường và trình bày thông tin trên báo cáo tài chính. Các IAS còn hiệu lực là một phần của hệ thống chuẩn mực IFRS, dù vẫn giữ số hiệu và tên gọi IAS.

Để áp dụng đúng, doanh nghiệp cần biết chuẩn mực nào liên quan đến giao dịch của mình, chuẩn mực nào đã được thay thế và phiên bản nào có hiệu lực trong kỳ báo cáo. Bài viết dưới đây giải thích vai trò của IAS, liệt kê các chuẩn mực và làm rõ mối quan hệ giữa IAS với IFRS.

Chuẩn mực kế toán quốc tế IAS là gì?

IAS là viết tắt của International Accounting Standards, thường gọi là chuẩn mực kế toán quốc tế. Mỗi chuẩn mực xử lý một vấn đề kế toán cụ thể. Chẳng hạn, IAS 2 hướng dẫn kế toán hàng tồn kho, IAS 7 quy định về báo cáo lưu chuyển tiền tệ và IAS 16 hướng dẫn kế toán tài sản cố định hữu hình.

Chuẩn mực giúp người lập báo cáo xác định khi nào một khoản được ghi nhận, ghi nhận với giá trị bao nhiêu và cần trình bày thông tin gì. Nhờ đó, người đọc có cơ sở để hiểu và so sánh số liệu giữa các doanh nghiệp.

IAS do ai ban hành? IASC và IASB khác nhau thế nào?

IAS được ban hành ban đầu bởi Ủy ban Chuẩn mực Kế toán Quốc tế (International Accounting Standards Committee, IASC). IASC được thành lập năm 1973. Năm 2001, Hội đồng Chuẩn mực Kế toán Quốc tế (International Accounting Standards Board, IASB) tiếp nhận vai trò xây dựng chuẩn mực.

IASB tiếp tục sửa đổi các IAS và ban hành chuẩn mực mới mang số hiệu IFRS. Vì vậy, tên IAS không có nghĩa là văn bản đã lỗi thời hoặc giữ nguyên từ trước năm 2001. Cần kiểm tra nội dung và ngày hiệu lực của từng chuẩn mực.

Vai trò của chuẩn mực kế toán quốc tế IAS

Thông tin tài chính rõ ràng hơn

IAS quy định cách ghi nhận và thuyết minh các khoản mục. Người đọc có thể hiểu số liệu được tính theo cơ sở nào, doanh nghiệp đã dùng những ước tính gì và có rủi ro nào cần xem xét. Tuy nhiên, chất lượng báo cáo vẫn phụ thuộc vào dữ liệu và cách áp dụng chuẩn mực.

Dễ so sánh giữa các doanh nghiệp

Khi báo cáo cùng tuân theo một hệ thống chuẩn mực, nhà đầu tư và ngân hàng có cơ sở chung để đối chiếu tài sản, lợi nhuận, công nợ và dòng tiền. Việc so sánh vẫn cần xét đến ngành nghề, chính sách kế toán và các ước tính của từng công ty.

Hỗ trợ quản lý và làm việc với đối tác quốc tế

Thông tin tài chính có cơ sở rõ ràng giúp doanh nghiệp đánh giá kết quả kinh doanh, theo dõi nghĩa vụ và trao đổi với bên cho vay hoặc nhà đầu tư. Áp dụng chuẩn mực có thể đáp ứng một phần yêu cầu báo cáo, nhưng không tự bảo đảm doanh nghiệp được niêm yết hoặc huy động vốn thành công.

Đáp ứng yêu cầu báo cáo phù hợp

Một số thị trường yêu cầu hoặc cho phép dùng IFRS. Các IAS còn hiệu lực được áp dụng trong hệ thống này. Nghĩa vụ cụ thể phụ thuộc vào quốc gia, loại doanh nghiệp và loại báo cáo; không thể coi IAS là yêu cầu bắt buộc chung cho mọi công ty hoạt động quốc tế.

Danh sách chuẩn mực kế toán quốc tế IAS

Các số hiệu IAS trải từ IAS 1 đến IAS 41, nhưng không phải toàn bộ 41 chuẩn mực đều còn được áp dụng. Một số đã bị rút lại hoặc thay thế. Bảng dưới đây gồm 25 chuẩn mực cần tra cứu cho kỳ báo cáo năm 2026 chưa áp dụng sớm IFRS 18; IAS 39 có phạm vi còn áp dụng hạn chế.

Bảng chỉ tóm tắt chủ đề, không thay thế nội dung chuẩn mực. Đặc biệt, IAS 27 hiện nói về báo cáo tài chính riêng; yêu cầu về kiểm soát và hợp nhất báo cáo nằm ở IFRS 10. Không nên dùng tên tiếng Việt cũ của IAS 27 để xác định phạm vi hiện tại.

IAS 1 và IAS 8 thay đổi thế nào khi áp dụng IFRS 18?

IFRS 18 thay thế IAS 1 cho kỳ báo cáo năm bắt đầu từ ngày 01/01/2027 trở đi và cho phép áp dụng sớm. Tại thời điểm cập nhật tháng 10/2026, doanh nghiệp chưa áp dụng sớm vẫn cần dùng IAS 1 cho kỳ báo cáo phù hợp. Mốc hiệu lực tính theo ngày bắt đầu kỳ báo cáo, không phải ngày phát hành báo cáo.

Khi ban hành IFRS 18, IASB chuyển một số yêu cầu của IAS 1 sang IAS 8 và đổi tên IAS 8 thành Basis of Preparation of Financial Statements. Khi tra cứu, cần phân biệt bản IAS 8 về chính sách kế toán, ước tính và sai sót với bản sửa đổi đi cùng IFRS 18.

Các IAS đã được thay thế hoặc rút lại

Khoảng trống giữa các số hiệu IAS không phải lỗi trong danh sách. Hệ thống đã thay đổi qua nhiều lần sửa đổi, rút lại và thay thế chuẩn mực. Một số trường hợp thường gặp gồm:

IAS và IFRS khác nhau như thế nào?

Khác biệt dễ nhận biết nhất là tên gọi và cơ quan ban hành ban đầu. IAS gắn với các chuẩn mực do IASC ban hành; các chuẩn mực mới của IASB mang số hiệu IFRS. Khi nói đến toàn bộ hệ thống IFRS Accounting Standards, phạm vi bao gồm cả IAS còn hiệu lực và các hướng dẫn diễn giải liên quan.

Không có cơ sở để phân biệt chung rằng IAS chỉ dựa trên quy tắc còn IFRS chỉ dựa trên nguyên tắc. Cũng không phải doanh nghiệp được chọn một trong hai bộ độc lập. Nếu báo cáo tuyên bố tuân thủ IFRS, doanh nghiệp phải đáp ứng toàn bộ yêu cầu liên quan, thay vì chỉ áp dụng một vài IAS.

Nội dung tổng quan về hệ thống mới và phạm vi sử dụng nằm trong bài chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế IFRS.

Quy trình ban hành chuẩn mực kế toán quốc tế

Hiện nay, IASB xây dựng chuẩn mực mới và sửa đổi các IAS theo quy trình công khai của IFRS Foundation. Các bước chính gồm:

• Xác định vấn đề cần ưu tiên qua tham vấn và chương trình làm việc.
• Nghiên cứu vấn đề, đánh giá giải pháp và có thể công bố tài liệu thảo luận để lấy ý kiến.
• Công bố dự thảo chuẩn mực hoặc sửa đổi (exposure draft) để tham vấn công chúng.
• Phân tích phản hồi, hoàn thiện đề xuất và ban hành chuẩn mực cùng ngày hiệu lực, quy định chuyển tiếp.
• Sau một thời gian áp dụng chuẩn mực mới, rà soát kết quả thực hiện để xem có cần sửa đổi hay không.

Việc IASB ban hành một chuẩn mực không tự làm chuẩn mực đó trở thành nghĩa vụ pháp lý ở mọi quốc gia. Cơ quan có thẩm quyền tại từng thị trường quyết định phạm vi chấp nhận hoặc yêu cầu áp dụng.

Doanh nghiệp cần kiểm tra gì khi áp dụng IAS?

Xác định đúng hệ thống báo cáo

Trước hết, cần biết báo cáo được lập để nộp cho cơ quan nào, cung cấp cho nhà đầu tư hay phục vụ hợp nhất trong tập đoàn. Từ đó xác định hệ thống chuẩn mực, kỳ báo cáo và yêu cầu của bên nhận. Không mặc định rằng có giao dịch quốc tế thì phải chuyển toàn bộ báo cáo sang IAS/IFRS.

Với báo cáo tại Việt Nam, doanh nghiệp cần đối chiếu chuẩn mực kế toán VAS và chế độ kế toán áp dụng cho mình. Báo cáo theo IFRS phục vụ một mục đích khác không tự thay thế nghĩa vụ báo cáo trong nước.

Đối chiếu giao dịch với chuẩn mực liên quan

Lập danh sách các khoản mục chính như hàng tồn kho, tài sản cố định, ngoại tệ, công nợ và giao dịch với bên liên quan. Sau đó tra cứu IAS và IFRS tương ứng, gồm các sửa đổi có hiệu lực trong kỳ. Một giao dịch có thể cần áp dụng nhiều chuẩn mực, không chỉ chuẩn mực có tên gần với khoản mục đó.

Chuẩn bị dữ liệu và thuyết minh

Số liệu phải có chứng từ và cơ sở tính toán rõ ràng. Doanh nghiệp cần thống nhất chính sách kế toán, lưu căn cứ cho các ước tính và chuẩn bị thuyết minh cần thiết. Đổi tên chỉ tiêu hoặc mẫu báo cáo không đủ để chuyển từ một hệ thống kế toán sang IFRS.

Kiểm tra toàn bộ báo cáo trước khi phát hành

Rà soát việc ghi nhận, đo lường, trình bày, thông tin so sánh và thuyết minh. Nếu lần đầu áp dụng IFRS, cần xem thêm IFRS 1 về chuyển đổi lần đầu. Nghĩa vụ kiểm toán phải được xác định riêng theo quy định và yêu cầu của bên nhận báo cáo.

Nếu cần hỗ trợ ghi sổ và lập báo cáo, doanh nghiệp có thể tham khảo dịch vụ kế toán thuế của JNT. Trước khi giao việc, cần thống nhất rõ hệ thống chuẩn mực và loại báo cáo cần chuẩn bị.